Kapak Görseli: Vigg

Sözlük: Yanlış bilginin en yaygın 7 türü

2016’da ABD’de gerçekleşen başkanlık seçimlerinden bu yana medya sektörü başta olmak üzere pek çok alanda tartışmaya açılan hakikat ötesi (post-truth) ve yalan haber (fake news) kavramları, günden güne gücünü yitirdi. Pek çok araştırmacı bu kavramların politikacıların eline geçmesiyle anlamını kaybettiğinden bahsederken, bazı araştırmacılar da yeni kavram setleri önererek tartışmayı derinleştirmeye çalıştı. Bilgi düzensizliği olarak yeniden adlandırılmaya çalışılan sorun alanına dair Teyit ekibinden Sinan Silsüpür’ün hazırlamış olduğu bu içgörü yazısı, tartışmaların nasıl evrildiği konusunda fikir verebilir.

1) Manipülasyon

First Draft’a göre manipulated content yani manipüle edilmiş içerik şu anlama geliyor: “Gerçek bir bilgi ya da görüntünün kandırma amacıyla manipüle edilmesi.”

2) Çarpıtma

First Draft’ın infografiğinde çarpıtılmış içeriğe karşılık gelen misleading content “Bir kişi ya da olaya dair anlatı kurgulamak için bilginin çarpıtılmış kullanımı” olarak tanımlanıyor. TDK’da çarpıtmak sözcüğü için belirtilen “Yanlışa ve kötü duruma götürmek” ve “Gerçek anlamından saptırmak” anlamları tek başlarına kullanılmak için yeterli değil ancak bizim için yol gösterici. Bu iki anlam içerisinde “kötü durum” tanımlamasının yoruma açık bir ifade olduğunu gözeterek yanlış bilgi tasnifinde kullanmamanın daha doğru olacağı kanaatindeyiz. Bir yanlış bilgi türü olarak çarpıtmayı “Gerçek anlamından saptırarak yanlışa sürükleme/yönlendirme” olarak tanımlamakta sakınca yok. Çarpıtma kavramı bu haliyle, First Draft’ın tanımına benzer şekilde, başlangıçta doğru olan ancak çarpıtıldığı için yanlışa sürükleyen bir bilgi türünü anlatmaya hazır hale geliyor. Diğer yandan First Draft’ın tanımındaki “bir kişi ya da olaya dair anlatı kurgulama” amacının altını çizmek önemli. Çarpıtılmış içeriğin başlangıçtaki anlamı yok ederek, yeni bir anlatı kurguladığı ve bu anlamın okuru yanlışa sürüklediğini ya da yanlış yönlendirdiğini söyleyebiliriz.

3) Hatalı ilişkilendirme

Hatalı ilişkilendirme internette pek çok kullanıcının aşina olduğu bir yanlış bilgi türü. Kimi zaman yaşananları olduğundan daha abartılı göstermek için, kimi zaman olaylara dair elde görsel bir materyal bulunmadığı durumlarda (stok ya da arşiv görüntüleri vasıtasıyla) kimi zamansa uydurma ya da çarpıtma amaçlı üretilen içeriklere uygun bulunduğu için kullanılan bir tür.

Arakan’dan olduğu iddia edilen bu fotoğraf karesi 2003 yılında Endonezya’da çekilmişti.

4) Uydurma

First Draft’ın deyişiyle uydurma içeriklere karşılık gelen fabricated content “Üretilen yeni içeriğin tamamen yanlış olması, kandırmak ve hasar vermek için üretilmesi” olarak tanımlanıyor. Türkçe’de uydurma TDK’ya göre “Şişirme haber” olarak tanımlansa da “Gerçek dışı, uydurulmuş olan, yalan, sahte, asılsız, düzme” tanımının yanlış bilgiyi kastetmek açısından daha isabetli olacağını düşünüyoruz. Tanımın “şişirme haber” kullanımının “abartı” ile yakından ilişkili olacağı ve her zaman yanlış bilgi içermeyebileceği hatırlatarak uydurma kavramını “tamamı üretilmiş, herhangi bir gerçeklik payı taşımayan içerikler” ile sınırlı tutalım.

5) Taklit

First Draft’ın İngilizce’de imposter olarak karşıladığı “Gerçek bir kaynağın taklidini yapan” içerik türlerini Türkçe’de doğrudan taklit olarak tanımlamak mümkün.“Benzetilerek yapılan, imitasyon” anlamında taklit, bir kişi ya da kurumun taklidini yaparak bilgiye gerçeklik süsünün verildiği veya karşı propagandası yapılacak kişinin ya da kurumun yerine geçildiği durumları ifade etmek için kullanılabilir.

6) Bağlamdan koparma

Tespit edilmesi en güç yanlış bilgi türlerinin başında bağlamdan koparılanlar geliyor. Bağlamdan koparma; doğru bir bilginin, içinde bulunduğu olaylar, durumlar veya ilişkiler örgüsünden koparılarak farklı bir anlatı içinde sunulduğu durumlarda karşımıza çıkıyor.

7) Parodi

Parodi tiyatroda “Ciddi sayılan bir eserin bir bölümü veya bütününü alaya alarak, biçimini bozmadan ona bambaşka bir özellik vererek biçimle öz arasındaki bu ayrılıktan gülünç etki yaratan bir oyun türü” olarak tanımlanıyor. İnternet kültürüne parodi haber olarak yerleşen bu tür ise, çoğunlukla haber formatına benzer şekilde, eğlence ve alaya alma amaçlı yazılan metinleri işaret ediyor.

Journalist, fact-checker, social entrepreneur | Founder @teyitorg | @TransparencyTR Awardee | @Ashoka Fellow

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store