Kapak Görseli: Vigg

Sözlük: Yanlış bilginin en yaygın 7 türü

Mehmet Atakan Foça
14 min readMar 1, 2019

--

2016’da ABD’de gerçekleşen başkanlık seçimlerinden bu yana medya sektörü başta olmak üzere pek çok alanda tartışmaya açılan hakikat ötesi (post-truth) ve yalan haber (fake news) kavramları, günden güne gücünü yitirdi. Pek çok araştırmacı bu kavramların politikacıların eline geçmesiyle anlamını kaybettiğinden bahsederken, bazı araştırmacılar da yeni kavram setleri önererek tartışmayı derinleştirmeye çalıştı. Bilgi düzensizliği olarak yeniden adlandırılmaya çalışılan sorun alanına dair Teyit ekibinden Sinan Silsüpür’ün hazırlamış olduğu bu içgörü yazısı, tartışmaların nasıl evrildiği konusunda fikir verebilir.

Yanlış bilgi konusunda çalışmalar yapan First Draft, geçen sene yeni kavramlarla sorunu tekrar tartışmaya açmak ve meselenin “fake news” tanımının ötesindeki yüzlerini de gösterebilmek için bir infografik yayımladı. Bu infografik, sahte içeriklerin nasıl farklı türlerde ortaya çıktığını anlatabilmeyi amaçlıyordu. Teyit olarak yanlış bilgiyle mücadelede geçirdiğimiz yaklaşık üç sene elimizde pek çok örnek ve vaka birikmesini sağlayarak bu tanımların Türkçe karşılıklarının içini doldurabilmemize imkan tanıyor.

Bu listeyle amaçlanan fake news ya da yalan haber olarak genelleştirilerek tanımlanan sorunun aslında pek çok farklı alt türü bulunduğunu gösterebilmek. “Yalan” kelimesi, yalanın belli bir gerçeği gizlemek amacıyla ve bilinçli şekilde söyleneceği varsayımını içinde barındırıyor. Bu listede, meseleyi özetlemek için kullanılan “yalan haber” kavramının pek çok yanlış bilgi türü içinde yalnızca birkaç tanesine temas ettiğini fark edeceksiniz. Yazı boyunca kullanılan “yanlış bilgi” ifadesi, “yalan haber” kavramına kıyasla ve “yanılma” kökünden gelmenin verdiği güçle, ardındaki niyet konusunda daha nötr bir tanım. Diğer yandan bilginin bir formu olarak haber kavramı da sınırlayıcı. Sahte içeriklerin pek çoğunun haber formunda olmaktan öte, caps, ekran görüntüsü ya da WhatsApp mesajı formatına girebildiğine şahit oluyoruz.

Yanlış bilgiyi, üretimindeki (propaganda, provokasyon, troll veya sadece yalan gibi) kötü niyete ya da (bilişsel yanlılıklar, basit hatalar, eğlence gibi) kötü niyetin olmayışına bakarak da tasnif etmek mümkün…

--

--

Mehmet Atakan Foça

Journalist, fact-checker, social entrepreneur | Founder @teyitorg | @TransparencyTR Awardee | @Ashoka Fellow